Źrebięta stoją przy linie jak każdego ranka, uwiązane jedno obok drugiego, a ich matki pasą się wokół, i jak każdego ranka żadna z klaczy nie ma ochoty oddać mi mleka.
Lina biegnie nisko nad ziemią, napięta między dwoma palami wbitymi w step za ostatnią jurtą, a każde źrebię jest do niej przywiązane krótkim sznurkiem, tak by mogło położyć się w trawie, ale nie mogło zaplątać się ani daleko odejść. Trzymamy je tak dniem i nocą, odkąd zaczął się czas kumysu. Klaczy nie wiążemy – nie musimy. Są mądre, żadna nie odejdzie daleko od swojego źrebięcia, więc pasą się tuż obok, z łbami w trawie, a co dwie, trzy godziny same podchodzą pod linę i wtedy je doimy, od świtu do zmierzchu, aż do bólu w nadgarstkach. Pozwalają nam na to, jakby bycie matką sprawiało, że w nas też widziały głodne źrebięta. Ogier pasie się trochę dalej, ciemny i niespokojny, pilnując swoich klaczy strzelając ogonem, gotów stratować wszystko, co podejdzie za blisko. Kuzyn, który całą noc doglądał reszty stada na stepie, wrócił dopiero przed świtem i śpi teraz w jurcie jak zabity. Trawa jest jeszcze mokra i szara od rosy. Moje buty przemokły, zanim doszłam do pierwszej klaczy.
Gniada z naderwanym uchem przestępuje z nogi na nogę i zerka na mnie przez ramię tym spojrzeniem, jakim patrzą tylko klacze i stare kobiety – jakby wiedziała o mnie wszystko i nic z tego nie przypadło jej do gustu. Podprowadzam do niej źrebię, pozwalam mu possać, najeść się, a potem odciągam je, nim zdąży wypić to, co należy do nas. Źrebię protestuje. Klacz protestuje. Ja też mam ochotę zaprotestować, ale nie ma przed kim.
Za moimi plecami obóz dopiero się budzi. Dziewięć jurt stoi półkolem na łagodnym zboczu, białych od filcu, z drzwiami zwróconymi na południe, ku słońcu, które jeszcze nie zdążyło się nad nimi podnieść. Z dymników wznoszą się cienkie smugi dymu, proste jak sznurki, gdy nawet wiatr jeszcze śpi, i rozpływają się dopiero wysoko, tam gdzie niebo z granatowego robi się pobladłe jak rozwodnione mleko.
Dalej nie ma już nic. Tylko step, trawa po kolana, falująca lekko nawet bez wiatru, i daleko na północy pasmo niskich, brunatnych wzgórz, które o tej porze wyglądają jak śpiące wielbłądy. Wszędzie indziej horyzont jest płaski i pusty, tak daleki, że gdy się na niego patrzy zbyt długo, zaczyna się wydawać, że świat nie ma końca.
Dziecko Nieba doi klacze. Tak mówi matka za każdym razem, gdy jej przypominam, że duchy wybrały mnie, zanim jeszcze nauczyłam się chodzić, że bęben czeka na mnie w jurcie nauczycielki, że słońce wkrótce wstanie na dwa palce nad horyzont, a ja, zamiast wędrować po Krainie Nieba, zajmuję się tym samym, czym zajmują się zwykłe dzieci. Dziecko Nieba doi klacze, bo Niebo nie lubi tych, którzy zapominają, z czego zostali ulepieni. Matka ma odpowiedź na wszystko i każda jej odpowiedź brzmi jak przysłowie.
Mleko chlupocze o dno skórzanego wiadra. Wiatr, który w końcu się budzi, niesie zapach dymu, owczego łoju i rosy schnącej na trawie. Gdzieś wysoko śpiewa skowronek, tak wysoko, że nie da się go zobaczyć, i jego głos spada na step jak deszcz. Za jurtami szczeka pies, potem drugi, i obydwa milkną tak nagle, jakby ktoś zacisnął im pyski dłonią.
Wtedy go widzę.
Idzie od wschodu, prosto ze słońca, które właśnie wynurza się zza krawędzi świata, czerwone i nabrzmiałe, więc najpierw dostrzegam tylko sylwetkę wyciętą ze światła, czarną i chudą jak strzała, a obok niej drugą, większą. Konia. Chłopak nie siedzi w siodle, tylko prowadzi go za wodze, a koń kuleje na prawą przednią nogę, stawia ją ostrożnie, jakby ziemia parzyła, i za każdym krokiem kiwa łbem w dół. Chłopak idzie wolno, dopasowując krok do jego kroku, i co chwilę pochyla się nad trawą. Patrzy w nią. Próbuje ją czytać.
Zatrzymuje się kilka kroków od liny – na tyle daleko, by nie spłoszyć klaczy, i na tyle blisko, bym mogła mu się przyjrzeć. Jest młody, chyba w moim wieku, może trochę starszy, o twarzy ostrej i szczupłej, jakby ktoś wyrzeźbił ją nożem i nie zdążył wygładzić. Jego deel był kiedyś z dobrego, granatowego jedwabiu, teraz jest wypłowiały i poplamiony błotem, a prawy rękaw ma oddarty aż do łokcia, tak że spod spodu wystaje goła, podrapana ręka. Szarfa, którą jest przepasany, zszarzała od kurzu tak bardzo, że trudno odgadnąć jej dawny kolor. Buty ma zbyt piękne na taki deel – z miękkiej skóry, wyszywane czerwoną nicią, z noskami zadartymi tak wysoko, jak noszą je tylko synowie wodzów. Przez plecy przewiesił łuk o ramionach wygiętych jak skrzydła sokoła, wykładany rogiem i owinięty ścięgnami, a kołczan u jego boku jest prawie pusty. Mój ojciec oddałby za ten łuk trzy owce i nawet by się nie targował.
Czapka z futrzanym otokiem rzuca mu cień na oczy. Nie widzę ich.
— Wybacz, proszę, że odrywam cię od pracy w tak wczesnej porze — mówi. — Szukam ośmiu siwych koni, które musiały przechodzić tędy wczoraj albo przedwczoraj, pędzone przez trzech, a może czterech jeźdźców, i pomyślałem, że ktoś, kto o świcie stoi przy klaczach, mógł zobaczyć to, co umknęło innym.
Mówi tak, jakby każde zdanie haftował złotogłowiem, każde słowo było perłą. Nikt na stepie tak nie mówi. Na stepie mówi się krótko, bo wiatr i tak rozwiewa połowę, a ten chłopak mówi tak, jakby wiatr nie miał do jego słów żadnego prawa.
— Widziałam setki siwych koni — odpowiadam i wracam do wymion. — Kilka z nich pasie się tu przy linie. Wybierz sobie któregoś.
— Obawiam się, że moje odznaczały się nieco bardziej kompletnymi uszami.
Parskam, gniada z naderwanym uchem kładzie je po sobie, obrażona. Mleko pryska mi na rękaw.
— Wczoraj o zmierzchu mój kuzyn widział pył na północnym wschodzie — mówię w końcu, bo i tak nie mam nic lepszego do roboty niż rozmowa z obcym. — Ktoś pędził konie. Nie zatrzymał się przy studni, a to jedyna woda na pół dnia drogi. Kuzyn mówił, że to dziwne, bo kto nie poi koni przy studni, ten albo jest głupi, albo bardzo się boi.
— Doświadczenie podpowiada mi, że jedno rzadko chodzi bez drugiego — odpowiada jeździec. — Dziękuję ci. Nawet nie wiesz, jak bardzo ta wiadomość ułatwia mi zadanie.
Odwraca się i cmoka cicho na konia, a koń rusza za nim, krok, potem drugi, i przy drugim przednia noga ugina się pod nim tak, że chłopak musi złapać go pod pysk, by nie upadł. Dopiero teraz widzę tę nogę dobrze. Nad pęciną ktoś owinął ją pasem granatowego jedwabiu, ciasno, zwój przy zwoju, a przez materiał przesącza się ciemna, zaschnięta plama. Granatowy jedwab. Taki sam jak jego deel.
Teraz już wiem, gdzie podział się rękaw.
— Co mu się stało? — pytam.
— Ci, których szukam, uznali zapewne, że najprościej będzie powstrzymać mnie przed pościgiem, jeśli przed odjazdem podetną mu nogę — odpowiada, gładząc konia po szyi. — Na szczęście rana nie jest głęboka, a ścięgno ocalało. Jeśli dostanie kilka dni odpoczynku i nikt nie będzie go zmuszał do biegu, wydobrzeje. Lecz z pewnością nie dziś i nie jutro.
— Ten koń dalej nie pójdzie.
Wzdycha.
— Dlatego nie zamierzam go o to prosić. Jeśli zechcesz się nim zaopiekować, resztę drogi przebędę pieszo. Potrwa to dłużej, rzecz jasna, lecz koniec końców i tak zaprowadzi mnie tam, dokąd zmierzam.
— Kim jesteś? — pytam.
— Nikim.
Śmieję się. Gniada odskakuje mi spod rąk, jej źrebię piszczy przy linie, a ja śmieję się dalej, bo przez chwilę wydaje mi się, że to żart, a dopiero potem rozumiem, że nie.
— Khenbish — mówię. — Dobre imię. Złe duchy przejdą obok ciebie i nawet się nie obejrzą.
Chłopak uśmiecha się. Dziwny ma ten uśmiech, wygina tylko jeden kącik ust, jakby ktoś go za niego pociągnął.
— Ten, kto mi je nadał, miał co do niego zgoła inne zamiary, choć przyznam, że twoja interpretacja podoba mi się znacznie bardziej.
Nie rozumiem, co ma na myśli, więc uznaję, że to też żart.
— A ty? — pyta. — Czy mogę poznać imię osoby, której zawdzięczam tak pocieszającą interpretację?
— Mongke Temur.
— Wieczne Żelazo — powtarza powoli, jakby obracał to imię w palcach. — Ktoś, kto je nadał, z pewnością wiedział, czego oczekuje. To zupełnie inny rodzaj imienia niż moje.
Nie wiem, czy to komplement, więc nic nie mówię.
Nie wiem też, kiedy postanawiam. Może wtedy, gdy zobaczyłam granatowy jedwab na końskiej pęcinie. Może wtedy, gdy mówi, że pójdzie pieszo, jakby osiem koni i czterech złodziei było przeszkodą, którą da się pokonać w butach z czerwoną nicią. Może wtedy, gdy mówi „nikim” i nie ma w tym słowie ani krzty żalu nad sobą. A może po prostu słońce oderwało się już od horyzontu, nauczycielka czeka, mleko dzwoni o dno wiadra, a ja wiem, że jutro będzie tak samo i pojutrze też, aż do końca świata.
Stawiam wiadro w trawie. Mleka jest w nim do połowy.
— Zaczekaj — mówię.
Stado pasie się za jurtami, na płaskiej łące, gdzie trawa jest niższa, wyskubana do samej ziemi przez setki pysków. Konie stoją luźnymi grupkami, ogony smagają im boki, choć much jeszcze nie ma, a stare wałachy drzemią z opuszczonymi łbami, przenosząc ciężar z jednej tylnej nogi na drugą. Najmłodsze trzymają się z boku, a wśród nich jest deresz, którego ojciec zaczął zajeżdżać dopiero tej wiosny i którego nikt jeszcze nie zdążył polubić. Gryzie, kopie, ma za długie nogi i za mało rozumu, ale jest szybki i ma serce, które nie zna zmęczenia. Zarzucam mu pętlę urgi na szyję, przytrzymuję drąg, zanim zdąży mi go wyrwać, potem zamieniam pętlę na kantar i ciągnę go za sobą, a on wierzga i rzuca łbem przez całą drogę.
Przed obcym staje dęba.
Chłopak nie cofa się, nie unosi rąk, nie mówi nic głośno. Czeka, aż przednie kopyta deresza uderzą o ziemię, aż ten wyprycha się, zadepcze przed sobą trawę, a potem kładzie mu dłoń na szyi, tuż za uchem, i coś szepcze. Nie słyszę słów. Słyszę tylko ton – niski, łagodny, melodyjny, niczym szum wiatru w wysokiej trawie.
Deresz opuszcza łeb.
Stoi spokojnie, parska raz, potem drugi, i trąca chłopaka chrapami w pierś, jakby znali się od źrebięcia. Nie znajduję słów. Babka mówiła, że są ludzie, którzy rodzą się z ręką do koni, i że takim ludziom Niebo zawierza swoje stada. Patrzę na deresza, na dłoń na jego szyi, i dopiero teraz widzę, że babka nie kłamała.
— Nie mogę go przyjąć — mówi chłopak. — Za mało cię znam, a ty mnie wcale, żeby to było w porządku wobec któregokolwiek z nas.
— Nie daję ci go. Pożyczam. — Wracam po swojego bułanego wałacha, uwiązanego na krótkim sznurze przy palu obok naszej jurty i zarzucam mu siodło na grzbiet, obite skórą, z łękiem wytartym od moich dłoni. — A skoro pożyczam, to jadę z tobą, żeby go dopilnować.
Patrzy na mnie spod ronda swej czapki i po raz pierwszy wydaje się zaskoczony.
— Dlaczego?
Mam na końcu języka mnóstwo odpowiedzi. Bo jesteś sam, a ich jest czterech. Bo twój koń pada. Bo nudzę się przy klaczach.
— Matka mówi, że cudza bieda jest biedą wszystkich — odpowiadam w końcu i aż krzywię się od tego, jak bardzo brzmię jak ona.
Nie mówię jej, że jadę. Gdybym powiedziała, odpowiedziałaby przysłowiem, a potem zabroniłaby, a potem i tak bym pojechała, tylko że wtedy byłoby to nieposłuszeństwo, a tak jest to jedynie przeoczenie. Takie rzeczy matka wybacza szybciej.
Biorę z jurty tylko sakwę z suszonym twarogiem i bukłak, zabieram swój łuk i kołczan, a nóż i tak noszę zawsze przy pasie. Jego rannego konia przywiązuję do pala przy jurcie, tam gdzie stał mój wałach, stawiam mu przy pysku wiadro wody i mówię przez filc do śpiącego kuzyna, żeby go doglądał. Kuzyn mruczy coś przez sen. Uznaję, że to zgoda. Odjeżdżamy, zanim słońce wzniesie się na cztery palce, a dym nad jurtami zaczyna się chwiać, gdy wiatr przybiera na sile. Wiadro zostaje w trawie. Gniada z naderwanym uchem patrzy za mną znad liny i wcale nie wygląda na zdziwioną.
Ślady są wyraźne przez pierwsze pół dnia – osiem par kopyt, odciśniętych w miękkiej ziemi przy strumieniu, i cztery inne, cięższe, które je otaczają, raz z jednej, raz z drugiej strony, niczym psy pilnujące stada. Potem ziemia wznosi się łagodnie, trawa robi się niska, twarda i żółtawa, poprzetykana kępami srebrnego piołunu, pachnącego gorzko, gdy koń go zdepcze.
Wtedy okazuje się, że Khenbish nie umie zbyt dobrze czytać stepu.
Umie patrzeć – patrzy na wszystko, uważnie i długo – ale nie zawsze wie, co widzi. Nie odróżnia tropu sprzed dnia od tropu sprzed trzech dni. Nie wie, że złamana trawa schnie od końca, a przygnieciona od środka. Kiedy zeskakuję z wałacha, rozgniatam w palcach końskie łajno i mówię, że jest jeszcze wilgotne w środku, a więc nie leży tu dłużej niż od wczorajszej nocy, kiwa głową ze szczerym zainteresowaniem.
Świstaki gwiżdżą na nas z kopców, stając słupka przy swoich norach, i zapadają się pod ziemię, gdy tylko podjedziemy bliżej. Raz z trawy podrywa się stadko kuropatw i mój wałach uskakuje w bok. Deresz nawet nie drgnie.
— Skąd jesteś? — pytam. — Z gór? Z miasta?
— Z miejsca położonego na tyle daleko, że gdybym ci je opisał, uznałabyś zapewne, że zmyślam.
— Wszyscy są skądś z daleka.
— To prawda, lecz ja przybywam z dalej niż większość, a i powrotu do tamtych stron szczerze sobie nie życzę.
Myślę, że jest wyrzutkiem z jakiegoś bogatego klanu. Wychował się w jurcie wyściełanej czerwonym filcem i nigdy w życiu nie musiał szukać zbłąkanej owcy. Te buty, łuk, ten sposób mówienia. Ale gdy tylko przestaję mu tłumaczyć ślady, zaczyna tłumaczyć mi zachowanie złodziei, i nagle to ja słucham z otwartymi ustami.
— Zwróć uwagę, że nie zatrzymali się przy studni — mówi, wpatrzony w horyzont. — Zwykli rabusie, którzy zabierają konie przypadkowemu pasterzowi, napoiliby je bez obaw i ruszyli dalej swoją drogą, bo przecież nikt rozsądny nie ściga ośmiu wierzchowców przez pół stepu, ryzykując utratę kolejnych. Ci jednak pędzą, nie oszczędzając ani koni, ani siebie, co znaczy, że wiedzą, kogo okradli, i wiedzą również, że ten ktoś ich zna, a zatem zna też ich obozowisko, ich rodziny i każde miejsce, w którym mogliby szukać schronienia. Strach każe im uciekać. Lecz strach, wbrew temu, co się powszechnie sądzi, nie gna ludzi w nieznane, bo nieznane przeraża ich jeszcze bardziej niż pogoń. Strach każe im wrócić tam, gdzie czują się bezpieczni, przycupnąć w znajomym kącie i czekać, aż burza przejdzie bokiem. Mają gdzieś obóz, niedaleko stąd, i założę się, że znajduje się przy wodzie, bo konie, jakkolwiek by je poganiać, prędzej czy później muszą się napić.
— Skąd to wiesz?
— Ponieważ tak właśnie postępują ludzie, gdy nie wiedzą, co dalej począć. — Mówi to tak, jakby ludzie byli zwierzętami, których obyczaje zdążył doskonale poznać. — Step jest dla mnie nowy, to prawda, i nie wstydzę się przyznać, że w kwestii tropów jestem równie bezradny jak źrebię. Ludzie jednak, gdziekolwiek bym nie spojrzał, są do siebie zadziwiająco podobni.
Kłócimy się o to przez całe popołudnie. Ja mówię, że ludzie stepu są inni niż ludzie z miast, on mówi, że strach ma wszędzie ten sam zapach, ja mówię, że nie może tego wiedzieć, skoro nie potrafi nawet odróżnić tropu wilka od tropu psa, on mówi, że pies i wilk boją się dokładnie tego samego, a różnią się jedynie tym, kogo za ten strach obwiniają. On nie przekonuje mnie. Ja nie przekonuję jego.
Słońce przetacza się nad nami, białe i ostre w południe, potem coraz cięższe, coraz bardziej złote, aż cienie naszych koni wydłużają się na trawie i biegną przed nami jak dwa czarne psy. Kiedy w końcu zaczyna opadać, ziemia przed nami opada również – w płytką, szeroką dolinę, gdzie trawa jest ciemniejsza, gęstsza i bardziej zielona niż wszędzie wokół, bo pod nią płynie woda, a na samym dnie, między kępami turzycy, połyskuje wąska wstęga strumienia. Jaskółki krążą nisko, prawie dotykając skrzydłami wody.
Oboje milkniemy.
Mógł mieć rację. Ale ja nie zamierzam mu jej przyznać.
Rozbijamy obozowisko w zagłębieniu na zboczu, gdzie wiatr nie sięga, a dym rozwiewa się, zanim zdąży się wznieść ponad trawę. Nikt nie dostrzeże nas z dna doliny. Zbieram suche łajno, które zostawiły tu stada pasące się w dolinie przed nami, i układam je w krąg, a ogień chwyta je powoli, z niechęcią, i pali się potem niemrawo, prawie bez płomieni, za to z ciepłem, które czuć na twarzy jeszcze długo po tym, jak żar zszarzeje. Konie pasą się spętane kilka kroków dalej. Słyszę, jak zrywają trawę, jak parskają, jak ich kopyta szurają po ziemi.
Dzielę się z nim suszonym twarogiem z sakwy, bo on nie ma przy sobie nic poza bukłakiem wody i łukiem. Twaróg jest twardy jak kamień i kwaśny, trzeba go długo trzymać w ustach, zanim zmięknie. Khenbish je powoli, uważnie, jakby musiał przywyknąć do czegoś takiego, jak smak.
Potem zaczyna pytać.
Pyta o mój bęben, choć go ze sobą nie mam. Pyta, jak wygląda Kraina Nieba, czy trawa jest tam taka sama jak tutaj, czy duchy mają twarze, czy pamiętają, kim byli za życia, i czy, jeśli tak, to czy pamiętają również, kogo kochali. Pyta, jak szamanka odróżnia ducha przodka od złego ducha, który się pod niego podszywa. Pyta, czy każdy, kto umiera, odchodzi do Krainy Nieba.
— Każdy — odpowiadam z całą pewnością, jaką mam w sobie, a mam jej wtedy dużo. — Prędzej czy później. Przodkowie przyjmują każdego, kto urodził się pod tym niebem.
Milczy przez chwilę. Ogień trzaska cicho, a gdzieś w ciemności parska mój wałach.
— To niezwykle piękna myśl — mówi w końcu. — Że jest gdzieś miejsce, które czeka na każdego, bez względu na to, kim był i co uczynił, i że nikt nie zostaje pominięty.
Unoszę głowę, by odpowiedzieć, że to nie jest piękne, tylko prawdziwe, a to różnica, i właśnie wtedy zdejmuje swoją czapkę.
Ma czerwone oczy.
Nie przekrwione, jak ktoś, kto za długo patrzył w słońce albo siedział zbyt blisko ognia i dymu. Miały czerwoną barwę, niczym żar w palenisku, gdy płomień już zgasł, a ciepło jeszcze nie. Jak słońce w chwili, gdy dotyka krawędzi stepu i przez moment wydaje się, że świat zaraz się zapali. Ogień odbija się w nich i przez chwilę nie wiem, gdzie kończy się płomień, a gdzie zaczyna on.
Nauczycielka mówi, że szamanka nie może odwracać wzroku od tego, czego nie rozumie, bo wtedy to coś przestaje się jej bać. Więc nie odwracam.
— Masz oczy jak zachód słońca — mówię.
— Słyszałem już o nich wiele określeń, wierz mi, i przeważnie były znacznie mniej życzliwe.
— Nie powiedziałam, że to coś złego. To raczej wróżba.
Przechyla głowę.
— Doprawdy? A cóż takiego miałyby wróżyć?
Patrzę na niego długo. Na twarz o ostrych rysach, na leżący obok łuk, buty z czerwoną nicią, na dłonie, które jeszcze tego ranka uspokoiły konia.
— Zło albo wielkość — odpowiadam. — Jeszcze nie wiem, które z nich.
Śmieje się, ale w taki sposób, że nie potrafię go odczytać.
— A gdyby się okazało, że jedno wcale nie wyklucza drugiego? Że prawdziwa wielkość rzadko obywa się bez odrobiny zła, a zło, by w ogóle cokolwiek znaczyć, musi najpierw stać się choć trochę wielkie?
Nie odpowiadam. Nie wiem, co odpowiedzieć, a nie lubię mówić rzeczy, których nie wiem. Nie spodziewałam się tego.
Kładziemy się po obu stronach ognia, owinięci w deele, z siodłami pod głowami. On zasypia szybko, albo udaje, że zasypia – leży nieruchomo na plecach, z czapką na twarzy, z łukiem pod ręką. Ja długo patrzę w niebo, które nad stepem jest tak wielkie i tak gęsto usiane gwiazdami, że wydaje się, iż wystarczy podnieść rękę, by zaczerpnąć ich garść jak ziarna z worka. Liczę je, jak liczyłam w dzieciństwie, gdy nie mogłam spać. Złoty Kołek świeci nad nami, nieruchomy, a wszystkie inne gwiazdy krążą powoli wokół niego jak konie na uwięzi.
Ogień przygasa do tlącego się żaru. Gdzieś daleko, na drugim końcu doliny, odzywa się wilk, raz i drugi, i milknie.
Deresz nie pasie się z moim wałachem. Przez całą noc stoi tuż nad śpiącym, z łbem pochylonym nad jego ramieniem, jakby czegoś pilnował.
Nie wiem, czy chłopaka przed nocą, czy noc przed chłopakiem.
Inspiracja: historia Bo'orchu i Czyngis-chana.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz