Pytanie zawisło w loży.
Bashar znał je, choć rzadko słyszał je w takim brzmieniu, ubrane w słowa o tkance łącznej i funkcjonalnym mięśniu – zwykle zadawano mu je prościej, przez ściśnięte gardło, na szpitalnym korytarzu pachnącym mocnym środkiem dezynfekującym, pod drzwiami sali, za którymi ktoś przed chwilą przestał oddychać. Słowa się zmieniały. Ciężar pozostawał ten sam, a Bashar rozpoznawał go tak jak dłoń, która przez stulecia trzymała różne narzędzia – pióro, wodze, cięciwę, skalpel – rozpoznaje w ciemności znajomy kształt.
Przyglądał się jej dłużej. Czarna suknia, szpilki, czerń tak staranna, jakby założona na pogrzeb, kiedy chce się, by przynajmniej ubranie nie zdradziło, jak bardzo człowiek rozpada się wewnątrz. Na kolanach, na tle tej czerni, słoneczniki o tarczach promiennych niczym małe słońca, żółte gerbery i różowe, okrągłe pąki dziurawca – kwiaty, które wybiera się na święto, podziękowanie, na gratulacje po udanej premierze. Kto je kupował, chciał komuś powiedzieć coś radosnego. Kto teraz trzymał je w dłoniach, ściskał łodygi z taką siłą, że zieleń pod palcami ciemniała od soku, jakby tylko te kwiaty dzieliły ją od osunięcia się w głąb fotela, a potem jeszcze dalej, w głąb siebie.
Fotel po jej lewej stał pusty od początku spektaklu, co przy wypełnionej po brzegi sali pozwalało podejrzewać, że mógł być dla kogoś przeznaczony, ktokolwiek to jednak był, nie przybył.
Program, który przeczytał jeszcze przed podniesieniem kurtyny, wspominał drobnym drukiem o pożegnalnym występie wykonawcy partii Księcia, o czterdziestu latach na scenie i o podziękowaniach od dyrekcji, takich, jakie pisze się ludziom, których żal wypuszczać, a nie wypada zatrzymywać. Przez cały akt drugi kobieta ledwie co zerkała na Rusałkę. Patrzyła głównie na Księcia.
Bashar też na niego patrzył, choć z innego powodu, bo z wysokości loży, w smudze reflektora, widać było dłonie śpiewaka, gdy wyciągał je tęsknie ku zjawie znad jeziora – dłonie, których w przeciwieństwie do brody nie dało się ufarbować ani przypudrować. Nabrzmiałe stawy palców, skóra, która utraciła dawną sprężystość i układała się na kościach jak zbyt luźna rękawiczka, ledwie dostrzegalne drżenie przy długo trzymanych frazach. Nawet w operze nie potrafił przestać być lekarzem.
Teraz zaś ta kobieta patrzyła na niego, w oczy, w tę czerwień, przed którą większość ludzi uciekała wzrokiem choćby na ułamek sekundy, nim przypomniała sobie o dobrych manierach. Ona nie uciekła – czekała na diagnozę.
— Czuje pani, właśnie w tej chwili — powiedział. — Gdyby było inaczej, nie płakałaby pani nad losem córki jeziora, której nigdy nie spotkała.
Zamrugała. Kolejny wymuszony uśmiech, równie nieudany jak poprzednie.
— To… to co innego. — Pokręciła głową. — Boli… Tylko tyle jeszcze potrafi.
— Ból również jest czuciem, i to, proszę mi wierzyć, jednym z najszczerszych, jakimi rozporządza organizm. Martwa tkanka nie boli. — Złożył dłonie na kolanie, splatając palce w podobny sposób, jak czynił to w gabinecie. — W czym innym jednak ma pani słuszność i byłoby nieuczciwie z mojej strony tego nie przyznać. Uprościłem. Powiedziałem, że narząd będzie funkcjonował jak dawniej, a to bynajmniej nie zawsze prawda. To odruch, za który przepraszam: pacjentom, by nie łamać ich ducha, zbyt często mówi się to, co chcieliby usłyszeć, zamiast tego, co powinni wiedzieć.
Uniosła brwi. Lekarze nie byli znani z tego, by chętnie przyznawać się do błędów.
— Serca, o jakich pani mówi, istnieją – widywałem je na stole operacyjnym i w zapisach echa, sztywne, zwłókniałe, niezdolne się rozkurczyć, przypominające raczej zaciśniętą pięść niż mięsień. Tyle że rzadko czynią je takimi straty. — Zawiesił głos, ważąc słowa. — Najczęściej winne jest nadciśnienie, długie lata pracy pod ciężarem, którego nie było komu zdjąć. Serce, które dzień w dzień pompuje przeciwko zbyt wielkiemu obciążeniu, zaczyna pogrubiać własne ściany, jak gdyby chciało stać się twierdzą opasaną niezdobytym murem – mięsień przerasta, włóknieje, aż w końcu zapomina, jak się rozluźnić. Nie pęka od jednego ciosu – zaciska się powoli, przez lata, w ciszy, ponieważ nie znalazł się nikt, kto by je odciążył.
Przerwał na chwilę.
— W obawie przed blizną człowiek hoduje w sobie dokładnie to, czego boi się najbardziej.
Kobieta milczała, a jej palce przesuwały się po szorstkiej łodydze słonecznika w miarowym, nieświadomym rytmie, jak gdyby szukały na niej strun.
— A jeśli… — zaczęła i urwała. Zaczerpnęła powietrza. — A jeśli nie ma nikogo, kto by je odciążył? Bo wszyscy, którzy mogliby… odchodzą. Wcześniej. Zawsze… wcześniej.
Zawsze.
Nie „często”, nie „czasem”, nie „tak się złożyło”. Bashar odnotował to słowo jak niepokojący wynik morfologii pacjenta, który zapewniał, że czuje się doskonale. Ludzie mówią „zawsze” o swoich stratach, owszem, lecz mówią to z goryczą, z buntem albo przez łzy, a ona wypowiedziała je spokojnie i z wprawą, tonem, jakim podaje się regułę gramatyczną, a nie skargę. Kim była, że jej życie zdążyło ułożyć się w regułę?
Nie zapytał. W Stellaire nikogo nie dziwiły łuski, kły ani oczy barwy rubinu, pytanie o wiek wciąż jednak uchodziło za nietakt, a on spędził zbyt wiele stuleci na dworach, by go popełnić. Widział jednak wyraźnie przed sobą osobę borykającą się z pytaniem, na które on, te wieki temu, musiał odnaleźć swoją własną odpowiedź.
— Kardiolodzy mają pewne powiedzenie, nieco prostackie w brzmieniu, ale celne — odezwał się w zamian. — Czas to mięsień. Przy zawale rozmiar blizny zależy przede wszystkim od tego, jak prędko krew powróci do niedokrwionego miejsca, i każda minuta zwłoki to kolejny skrawek tkanki, który już się nie obudzi. Pacjent, którego ktoś znajdzie od razu, który ma przy sobie kogoś, kto dostrzeże bladość i zimny pot na czole i nie pozwoli mu machnąć ręką, wyjdzie ze szpitala z blizną niewielką. Natomiast ten, który przeleży zawał sam, w zamkniętym mieszkaniu, przekonany, że to minie, że nie godzi się nikomu zawracać głowy…
Nie dokończył. Nie musiał.
— To nie bliskość powiększa blizny, proszę pani. Czyni to samotność.
Pochylił się nieco, oparłszy przedramiona na kolanach.
— A co się tyczy samej blizny… Powiedziała pani, że nie spełnia żadnej funkcji poza tym, że trzyma resztę w ryzach, jakby to było mało. Martwy mięsień zastępowany jest kolagenem właśnie po to, by ściana serca nie pękła – najgroźniejsze są pierwsze dni po zawale, zanim blizna dojrzeje, kiedy tkanka jest jeszcze miękka i krucha i potrafi rozedrzeć się pod ciśnieniem niczym przemoczony papier. Dlatego tych dni pacjent nie spędza sam. Leży, ktoś przy nim czuwa, ktoś pilnuje, by serce nie dźwigało więcej, niż zdoła, i dopiero potem, z wolna, blizna twardnieje i zaczyna trzymać. Nie kurczy się, to prawda. Ale trzyma.
Spojrzał na nią z ukosa.
— Ranę zadała śmierć. Bliznę uczyniło serce, żeby po tej śmierci nie pęknąć.
Kobieta przełknęła ślinę i odwróciła twarz ku scenie, ku ciężkiej, bordowej kurtynie, która falowała lekko, poruszana od spodu krzątaniną techników przestawiających już dekoracje do ostatniego aktu: brzeg jeziora, trzciny, księżyc zawieszony na niewidocznych linkach.
— Dlatego powiedziałam, że śmierć… — Głos złamał się jej na tym słowie, lecz wróciła do niego z uporem kogoś, kto postanowił dojść do końca zdania. — Że śmierć byłaby łaską. Książę ma szczęście. Nie musi potem z tym żyć.
— Jestem onkologiem — odrzekł Bashar. — Te słowa słyszę częściej, niż by pani przypuszczała.
Spojrzała na niego, po raz pierwszy od dłuższej chwili.
— Słyszę je od ludzi, których ciało stało się polem bitwy przegranej, zanim jeszcze przekroczyli próg mojego gabinetu, od tych, którym nie potrafię już zaproponować niczego poza szczerością i środkami przeciwbólowymi. Dla nich śmierć bywa łaską, nie zamierzam temu przeczyć. Przesiedziałem przy wielu takich łóżkach.
Nie powiedział, przy ilu. Ani w ilu stuleciach.
— Lecz nigdy jeszcze nie słyszałem tych słów od tych, którzy zostają. Od rodziny, która wychodzi z sali na korytarz i nie wie, co zrobić z rękami. Ci nie mówią o łasce. Mówią: jeszcze jeden dzień. Jeszcze kilka godzin.
Palce na łodydze znieruchomiały.
— Rusałka nie jest chora — ciągnął łagodniej. — Jej serce nie ma przerzutów – jest złamane, owszem, ale to nie jest rozpoznanie, przy którym rozsądny lekarz proponowałby opiekę paliatywną. — Skinął głową ku kurtynie. — Zresztą ona wcale nie żyje dalej, w każdym razie nie w tym sensie, jaki pani miała na myśli. W ostatnim akcie siostry odwracają się od niej, jezioro odmawia jej schronienia, do ludzi zaś wrócić nie może, a wiedźma oznajmia jej, czym się odtąd stanie: błędnym ognikiem. Bladym światłem nad bagnem, które wędrowcy omijają szerokim łukiem, albowiem kto za nim pójdzie, ten utonie.
Zrobił krótką pauzę.
— Ani w wodzie, ani na brzegu. Proszę mi wybaczyć, ale nie nazwałbym tego życiem, które toczy się dalej – to raczej życie zatrzymane w pół kroku, zawieszone między jednym światem a drugim, bez prawa do któregokolwiek z nich. Tak właśnie wygląda istnienie kogoś, kto odciął się od wszystkiego, co mogłoby go jeszcze zranić. Świeci. Nikogo już nie ogrzewa.
Coś w jej twarzy drgnęło, przemknęło i zgasło. Pachniała deszczem – tym samym, który od świtu bębnił monotonnie o dachy Stellaire i spływał rynnami do studzienek – i przez moment wydało mu się, że na wzmiankę o jeziorze wstrzymała oddech, jak ktoś, kto słyszy własne imię wypowiedziane w tłumie przez obcego.
Z korytarza dobiegł pierwszy dzwonek. Za drzwiami loży zaszurały kroki na czerwonym dywanie, ktoś się roześmiał, ktoś kogoś przywoływał. Zostało im kilka minut.
— Mówi pan… — Zawahała się, ważąc słowa. — Mówi pan tak, jakby pan to wszystko znał. Nie z podręcznika.
— Z praktyki — odparł gładko. — Każdy z moich pacjentów ma jakąś prognozę. Pani również ją ma, ja także. Różnimy się wyłącznie jej długością.
Kłamstwo przyszło mu z tą samą łatwością co zawsze, lekko jak oddech, i dopiero po chwili uświadomił sobie, że tym razem nawet nie do końca było kłamstwem.
— Pytała pani, czy takie serce utraci zdolność rozciągania się — podjął. — Istnieje w fizjologii prawo nazwane od nazwisk dwóch panów, którzy dawno już spoczywają w grobach, prawo Franka–Starlinga. Głosi ono, że im bardziej komora się wypełni, im mocniej rozciągnie ją krew, która do niej napłynęła, tym silniej się potem kurczy. Serce nie bije mocno samo z siebie, z własnego postanowienia. Bije mocno, ponieważ coś je wypełniło.
Uśmiechnął się lekko, samym kącikiem ust.
— Cóż miałoby je rozciągać, skoro nikogo się do niego nie wpuszcza?
— Nieużywane serce nie czeka na lepsze czasy — powiedział cicho. — Zanika. Widać to u pacjentów, którzy miesiącami nie podnoszą się z łóżka: mięsień traci masę, słabnie, kurczy się, ponieważ nie ma dla kogo pracować. A serce dawcy, zamknięte w chłodzie, w idealnym, sterylnym bezpieczeństwie, wytrzymuje ledwie kilka godzin. — Pokręcił głową. — Chowanie go nie konserwuje. Jedynie odmierza czas.
Kobieta spuściła wzrok na kwiaty i długo nic nie mówiła, a kiedy wreszcie się odezwała, mówiła tak cicho, że ledwie wyłowił jej głos z gwaru narastającego na korytarzu.
— Ale ja… ja ich wszystkich pamiętam. Każdego. Jeśli kogoś wpuszczę, to potem… każdy zostawi kolejną bliznę. A jeśli po nich zostanie już tylko blizna…
Nie dokończyła.
Mógłby jej powiedzieć, że wie. Że pamięta Corinnę. Że pamięta Devasenę i jej zesztywniałe palce, wciąż zaciśnięte na łuku, i swoich braci, Mahendrę i Balakrishnę, i Makoto, i baśniopisarkę z medwiańskiej biblioteki, i dziesiątki innych, których imiona zdążyły się zatrzeć w historii, lecz nie w jego sercu. Że każda z tych blizn pozostała na swoim miejscu, nienaruszona przez stulecia, a mimo to od kilku lat jego pawlacze zajmują pudła na kapelusze, w salonie stoi maszyna do szycia, a pół pokoju wypełnia akwarium. Nowy fragment serca już otoczył jałowym materiałem, pociągnął brunatnym roztworem jodopowidonu, w oczekiwaniu na cięcie.
Nie powiedział jej tego.
— Czy wie pani, co widzi kardiolog, gdy przyłoży elektrody do starego serca? — zapytał zamiast tego. — Każdy dawny zawał. Ślad pozostaje w zapisie EKG, nierzadko do końca życia, albowiem serce nie zapomina. Wiele lat później ktoś zupełnie obcy, kto nigdy nie poznał właściciela tego serca, potrafi odczytać z jednej poszarpanej linii na papierze całą jego historię: tu, w tym miejscu, kiedyś zabrakło krwi. Tu ktoś odszedł.
Pochylił głowę.
— Nie nazwałbym tego zniszczeniem. To kronika, archiwum, w którym nic nie ginie. Dowód, że nikt, kto w nim zamieszkał, nie zniknął do końca.
Rozległ się drugi dzwonek. Drzwi loży otworzyły się, wpuszczając do środka smugę jaśniejszego światła i pierwszych powracających widzów – parę w średnim wieku, kłócącą się szeptem o to, kto miał pilnować numerka z szatni, a za nimi trzy rozgadane studentki z programami zwiniętymi w rulony.
Bashar wyprostował się w fotelu.
— Zadaniem serca nie jest wyłącznie bicie, proszę pani. Bić potrafi nawet serce podłączone do maszyny, w szklanej skrzyni, z dala od jakiejkolwiek piersi. Zadaniem serca jest żyć, ze wszystkim, co się z tym wiąże, z każdym wzlotem i każdym upadkiem.
Zerknął na bukiet.
— Nikt nie każe pacjentowi po zawale biec maratonu, byłoby to zgoła nieodpowiedzialne. Od powrotu do sprawności jest rehabilitacja: najpierw kilka kroków po korytarzu, z dłonią na poręczy, potem schody, potem spacer do parku i z powrotem, każdego dnia odrobinę więcej niż poprzedniego. Nie chodzi o to, by udawać, że blizny nie ma, ani o to, by wymagać od siebie dawnej sprawności w ciągu tygodnia. Chodzi o powrót do samodzielności.
Nieznajoma rozchyliła usta do pytania, lecz nie zdążyła go zadać, bo oto światła na sali zaczęły przygasać, a z kanału orkiestrowego popłynęło rozproszone, nierówne strojenie instrumentów, z wolna zbiegające się w jeden ton.
Trzeci akt przyniósł jezioro skąpane w księżycowej poświacie, trzciny szemrzące pod podmuchem ukrytych wentylatorów i Księcia, który przyszedł szukać tej, którą sam wcześniej odtrącił, i błądził po brzegu z twarzą człowieka, któremu nie zostało już nic do stracenia poza życiem. Prosił o pocałunek, choć wiedział, czym się dla niego skończy.
Dostał go.
Bashar nie patrzył na scenę tak uważnie jak wcześniej. Kątem oka widział, jak ramiona kobiety obok drżą, jak słona wilgoć spływa po jej policzkach, lecz tym razem nie ocierała łez ani nie chowała twarzy za zasłoną włosów – siedziała wyprostowana, z kwiatami na kolanach, pozwalając im płynąć.
Książę skonał w ramionach Rusałki, a ona pobłogosławiła jego duszę i zniknęła w toni, rozpływając się w błękitnym świetle jak kropla atramentu w szklance wody. Ostatni akord zawisł nad salą, drżał przez chwilę pod złoconym sufitem i zgasł.
Cisza.
A potem burza oklasków, przetaczająca się od parteru aż po najwyższe balkony.
Kiedy śpiewak wyszedł do ukłonów, sala wstała, jak gdyby ktoś pociągnął za jedną niewidzialną nić. Ktoś z galerii wykrzyczał jego imię. Kobieta również się podniosła, przyciskając bukiet do piersi, i dopiero po chwili, przypomniawszy sobie, że ma zajęte ręce, zaczęła klaskać – nieporadnie, łokciem przytrzymując słoneczniki, żeby nie wypadły.
Gdy kurtyna opadła po raz ostatni, a widownia ruszyła ku wyjściom, kobieta zatrzymała się w przejściu, niezdecydowana. Spojrzała w stronę schodów prowadzących do szatni i dalej, na mokrą od deszczu ulicę. Potem w drugą stronę, ku korytarzowi, którym obsługa prowadziła zaproszonych gości za kulisy.
— Proszę mu je wręczyć — powiedział Bashar, podnosząc się z fotela. — Pożegnalny występ zasługuje na to, by ktoś, kto na niego przyszedł, zechciał to powiedzieć osobiście.
— Skąd pan…?
— Obserwuję.
Przez chwilę po prostu na niego patrzyła. A potem, po raz pierwszy tego wieczoru, uśmiechnęła się naprawdę — krótko, niepewnie, jak ktoś, kto zapomniał, jak się to robi, i z zaskoczeniem odkrył, że mięśnie wciąż to pamiętają.
— Dziękuję, panie doktorze.
Nie zapytała o jego nazwisko, a on nie zapytał o jej. Patrzył tylko, jak odchodzi korytarzem pod prąd wylewającego się z sali tłumu, z bukietem słoneczników uniesionym ponad głowami mijanych ludzi, by nikt go nie pogniótł, aż żółte płatki zniknęły za zakrętem.
Bashar wyjął telefon. Napisał krótko: Wracam.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz