Siedział Jasiek w świetlicy przy oknie, przy stole zasłanym kolorowym papierem. Złożył arkusz na pół, potem jeszcze raz, i jeszcze, i ciął. Nożyce kłapały cicho, ciach-ciach, ostrze w papier wchodziło jak w masło, a spod ostrzy sypały się na stół drobne ścinki, czerwone i zielone, i żółte jak kaczeńce.
Matka cięła tak samo. W zimowe wieczory, jak na polu roboty już nie było, a w izbie ciemno się robiło już o czwartej, siadała przy lampie z wielkimi i ostrymi nożycami, i z kolorowym papierem, co go ojciec z jarmarku przywoził, i wycinała koguty, kwiaty, drzewka i gwiazdy na Yule, a Jasio obok na zydelku siedział i patrzył, z gębą rozdziawioną.
— Dwa razy mierz, Jasiu, a raz tnij — mówiła, jak niecierpliwie po nożyce sięgał. — Najpierw patrzysz i miarkujesz dobrze, potem jeszcze raz patrzysz i miarkujesz, a potem już się nie zastanawiasz, jeno tniesz, bo jak się ręka zawaha, to ci krzywo wyjdzie.
Drzwi świetlicy otworzyły się i stanął w nich Gulm, z grubą książką pod pachą. Zatrzymał się w progu. Janek skinął mu głową, uśmiechnął się trochę i do robótki swojej wrócił. Parę tygodni Janek w remizie był i z Gulmem gadał dotąd tylko o robocie: o sektorach, o butlach, o tym, kto zmywa, a kto wyciera. O czym innym jakoś nie było kiedy.
— Co to będzie? — spytał Gulm.
— Wycinanka. Jak skończę, to zobaczysz.
— Rozumiem, że to forma rękodzieła. Nie rozumiem tylko, do czego służy.
Zastanowił się Janek. Nikt go jeszcze o to nie pytał, na wsi każdy wiedział, do czego.
— A do ładności — powiedział w końcu. — Na okno się daje albo na ścianę, nad stół, żeby w izbie weselej było. Na Yule gwiazdy się wycina i na choinkę wiesza. A tak w ogóle to… — Wzruszył ramionami. — Ręce zajęte są. A jak ręce zajęte, to i głowa spokojniejsza, nie myśli o głupotach.
Gulm pokiwał głową.
— To akurat rozumiem — powiedział. — Ale tymi nożyczkami ci niewygodnie – trzymasz je inaczej, niż zostały zaprojektowane, i kompensujesz to nadgarstkiem.
— Ano niewygodnie — zgodził się Janek. Obrócił je w palcach, aż czerwony plastik zaskrzypiał. — Większych w sklepie nie mieli. Mama to miała takie do owiec, po babce, kute, wielkie jak… — Rozłożył dłonie na szerokość bochenka. — Ale te zostały na gospodarstwie. — Kłapnął ostrzami w powietrzu. — Te przynajmniej ostre. Do papieru starczą.
Zerknął na książkę pod pachą Gulma. Gruba była, w szarej, wytartej okładce, z mnóstwem karteczek powtykanych między strony jak pióra w kogucim ogonie.
— A ty co tam masz takiego grubego?
Gulm spojrzał na książkę.
— Katalog niewypałów — powiedział. — Amunicja z wojny z Medwią, zarówno ich, jak i nasza, to bardzo ciekawa historia. Typy, oznaczenia, sposoby uzbrojenia, przekroje… Widać w tym charakterystykę obu krajów, przekonania i specjalizację. Wydanie wojskowe, sprzed czterdziestu lat, dawno wycofane z obiegu. Kupiłem na wyprzedaży po zlikwidowanej bibliotece garnizonowej, za mniej niż kosztuje obiad.
— To tak dla siebie czytasz?
— Dla siebie.
Zdziwił się Janek, ale po sobie nie dał poznać. Ludzie w mieście różne rzeczy czytali, to wiedział – gazety, książki o miłości z panami bez koszul na okładkach, przepisy w telefonach. Ale żeby o bombach, jak inni baśnie…
— Kurs będziesz jakiś robił? — spytał.
— Myślałem nad tym i kapitan się mnie o to pytała, i pewnie w drodze swojej kariery zrobię kurs, ale to nie jest główny powód mojej lektury. Wojna się skończyła, kiedy podpisano traktat — powiedział w końcu — ale to, co po niej zostało, wciąż tkwi w ziemi, na polach, w piwnicach starych kamienic, na strychach, w skrzyniach po dziadkach, którzy przywieźli sobie z frontu pamiątkę i zapomnieli komukolwiek o niej powiedzieć. Prędzej czy później ktoś na to trafi, a statystycznie najczęściej trafia na to straż, bo to my wchodzimy tam, gdzie się pali albo zawaliło. — Postukał palcem w okładkę. — Wolę wiedzieć trochę więcej, jeśli na coś trafimy, żeby wiedzieć, co przekazać wezwanemu saperowi od tego typu rzeczy.
— Mądrze to wymyśliłeś — powiedział.
Gulm uniósł brew. Chyba nieczęsto ktoś mu tak o tej swojej książce mówił.
— Większość ludzi, kiedy widzi, co czytam do śniadania, uznaje, że jest ze mną coś nie w porządku. Tarik zapytał mnie kiedyś, czy planuję zamach.
— A to i dziwne też jest, nie powiem — zgodził się Janek. — Ale mądre. Jedni wyszywają, drudzy wycinanki robią, a jeszcze inni o bombach czytają, żeby potem nikogo nie rozerwało. Każdy ma swoje.
Kąciki ust Gulma drgnęły, kły błysnęły. Pierwszy raz Janek widział, żeby się półork uśmiechał.
Gulm podszedł bliżej. Patrzył, jak ostrze wzdłuż zgięcia idzie, jak skręca, jak zawraca, ani na chwilę nie przystając.
— Ręka ci nie drży — powiedział. — Nawet przy tych najdrobniejszych łukach, gdzie większość ludzi zwalnia i zaczyna się wahać.
— A czemu by miała drżeć? — Janek wzruszył ramionami i ciął dalej. — Papier się nie rusza, to i ręka nie musi.
Gulm usiadł po drugiej stronie stołu i otworzył swoją książkę. Pracowali w ciszy, każdy przy swoim – nożyczki kłapały, kartki szeleściły, a za oknem zapadał zmierzch. Po jakimś czasie Gulm odwrócił książkę i przesunął po stole w stronę Janka, bez słowa. Palcem wskazał rysunek – przekrój czegoś, co wyglądało jak wielka, srebrzysta gruszka.
— Lanceur-76 — powiedział. — To novendijski granat moździerzowy, lekki, najczęściej spotykany ze wszystkich, bo produkowano je w takich ilościach, że do dziś znajdują je na polach przy granicy. Zapalnik uderzeniowy masz tutaj, w głowicy, i on jest najmniej groźny, bo jeśli nie zadziałał przy upadku, to zwykle już nie zadziała. Prawdziwy problem jest tu, w korpusie, gdzie po latach w wilgoci materiał wybuchowy krystalizuje i robi się wrażliwy na tarcie, więc najgorsze, co można zrobić, to próbować go rozkręcić, chociaż każdy, kto go znajdzie, zawsze najpierw próbuje go rozkręcić.
— Bo ciekawy, co w środku — mruknął Janek.
— W tym przypadku ciekawość to naprawdę pierwszy stopień do piekła — przyznał Gulm.
Janek odłożył nożyczki, popatrzył w książkę. Nie wszystko rozumiał, lecz Gulm tłumaczył cierpliwie, po kolei, trochę tak, jak się dziecku tłumaczy, i nie niecierpliwił się, kiedy Janek o to samo dwa razy pytał. Potem pokazał mu drugi, Éclair-57, i trzeci, i czwarty, a Janek słuchał i kiwał głową, i zapamiętywał, bo pamięć miał dobrą, jak już rzeczy w końcu zrozumiał, a te naboje wszystkie i wybuchy, to koniec końców logicznie i przemyślnie ktoś wykonał.
— A jaki masz margines błędu? — spytał nagle Gulm, wskazując głową na wycinankę. — Ile możesz się pomylić, zanim cała praca pójdzie na marne?
Janek zamrugał, zastanowił się chwilę.
— A to zależy, gdzie się pomylę — powiedział. — Jak przy brzegu, to się jakoś zamarkuje, kwiatek inny wyjdzie i tyle. A jak w środku, przy samym zgięciu, to już po wszystkim, bo się całość rozleci. Ale to nie wadzi wiele – jak się źle utnie, to się bierze nowy papier i od początku. Papier tani.
Gulm w milczeniu przewrócił stronę w książce. Na stronie był przekrój czegoś większego, czegoś z gwiazdkami na obudowie.
— U mnie nie ma nowego papieru — powiedział. — Jeśli ja się pomylę przy zgięciu, to nie biorę następnej kartki, tylko ktoś inny zbiera to, co zostało, i pisze bardzo długi raport.
Więcej o tym nie mówili.
Jak Janek skończył, rozłożył wycinankę na stole i dłonią wygładził. Rozkwitła spod palców: krąg, a w kręgu drzewo, a na drzewie dwa koguty dziobami do siebie, a pod drzewem rząd tulipanów, każdy płatek osobno wycięty, każdy wzór osiem razy powtórzony, symetrycznie, co do włosa.
Gulm aż zamknął książkę. I patrzył na wycinankę tak samo, jak na plany budynków patrzył – wodził wzrokiem od środka ku brzegom, liczył, sprawdzał. Szukał błędu i nie znalazł.
— Ktoś cię tego nauczył — ocenił.
— Ano mamuś mnie nauczyła, jak jeszcze mały byłem, ledwo od ziemi odrosłem. Mawiała, że dwa razy mierz, raz tnij, a jak się ręka zawaha, to wszystko krzywo wyjdzie.
— Rozsądna kobieta.
— Była — powiedział Janek.
Gulm skinął głową. O nic więcej nie zapytał, i za to Janek był mu wdzięczny. Przesunął wycinankę przez stół, na stronę Gulma.
Półork patrzył na nią jeszcze przez chwilę, w końcu wstał, poszedł do biura i wrócił z koszulką na dokumenty, z grubej, przezroczystej folii. Wsunął do niej wycinankę ostrożnie, żeby żadnego płatka nie zagiąć, i brzeg taśmą zakleił. Potem zaniósł ją do swojej szafki i przypiął magnesem od wewnątrz drzwi, na samej górze, nad listą kontrolną sprzętu.
Janek pozbierał ze stołu ścinki, co do jednego, i wsypał do pudełka po herbacie. Mama ścinków nigdy nie wyrzucała. Ze ścinków się robiło małe gwiazdki na choinkę, a co się zmarnuje, tego potem w zimie brakuje.
Gulma z nimi tamtej nocy nie było.
Wezwanie przyszło do płonącego samochodu, petarda się komuś pod podwoziem rozpękła, dobrze było pirotechnika mieć, ale Gulm akurat do innej sprawy, wydawało się wtedy, że poważniejszej pojechał, toteż Janek musiał się z biedą nową mierzyć sam, do pomocy i towarzystwa mając wyłącznie tego detektywa Tristana, co głodny pierogów chodził.
Gulm dowiedział się dopiero, jak wrócili. Janek wszedł do kantyny ostatni, za wszystkimi, z kurtą wciąż przewieszoną przez ramię – zgłodniał przez tę całą kabałę, brzuch jego bardziej się srożył na przymusowe czekanie, niż zniszczona kurta na to, że do magazynu jej nikt nie odniósł.
Gulm, który właśnie sok jabłkowy nalewał, zobaczył kurtę i zobaczył tę dziurę – na samym środku, na wysokości mostka, wypaloną na wylot, z brzegami zwęglonymi na czarno.
Sok się przelał przez brzeg szklanki.
— Co ci się stało? — spytał.
— Chasseur-42 — powiedział Janek. — W piwnicy u tego od samochodu, co się okazało, że on petardy w domu majstrował, a obok stare niewypały na półkach trzymał, jak słoiki z ogórkami. Tego z dziewięcioma gwiazdami, co go mi kiedyś w książce pokazywałeś, to śmy tam trafili.
— Zapalnik się uruchomił.
— Ano się uruchomił. Wywąchał mnie i jużci odliczać zaczął.
Gulm odstawił butelkę. Powoli, na sam środek stołu.
— Kto go rozbrajał? — spytał głosem tak spokojnym, że aż nienaturalnym. — Bo jeśli powiesz mi, że ty, to chcę wiedzieć, jakimi narzędziami, w jakiej kolejności i dlaczego nikomu nie przyszło do głowy zadzwonić po sapera.
— Nie było kiedy dzwonić, Gulm. Gwiazdy gasły jedna po drugiej. — Janek przestąpił z nogi na nogę. — Rozbrajaliśmy we dwóch, z tym detektywem, Tristanem. On kryształ szczypcami wyjął, bo ja za duże ręce mam, a ja żem go złapał.
— Złapałeś. Tego detektywa?
— Nie no, zapalnik żem złapał. — Janek pokazał na dziurę, dotknął obolałej nadal piersi. — I tu żem go przycisnął, co by nikogo nie poraniło, jak pęknie.
Serce Gulma, co zawsze biło jak zegar na wieży, ruszyło galopem.
— Skąd wiedziałeś, jak go rozbroić?
— No od ciebie i tych opowieści z książki, co mi pokazywałeś — przyznał Janek, jak to on, prosto. — Tak na chłopski rozum żem to porobił, bo te zapalniki to logicznie takie przemyślane, to jak mechanizm się ogólnie zna, to jakoś to tam idzie.
Gulm nie odpowiedział. Stał przy stole i patrzył na Janka, a kły tak zacisnął na wardze, że aż pobielała.
— Na chłopski rozum — powtórzył w końcu, bardzo cicho.
Debriefing odbył się następnego dnia, w świetlicy, przy tablicy. Gulm miał wszystko rozpisane w punktach, jak zawsze, a kapitan siedziała z boku, z założonymi rękami, i nic nie mówiła.
— Punkt pierwszy — powiedział Gulm. — Brak powiadomienia pirotechnika o znalezisku. Punkt drugi. Praca przy aktywnym ładunku bez osłon balistycznych. Punkt trzeci. Ingerencja w zapalnik przez osobę bez przeszkolenia saperskiego. Punkt czwarty. Ingerencja w zapalnik bez znajomości jego konstrukcji. Punkt piąty. Kontakt fizyczny z zapalnikiem w trakcie detonacji.
Kreska, kreska, kreska, kreska, kreska. Pisak skrzypiał na tablicy.
— Punkt szósty — powiedział Gulm i zamilkł.
Stał z pisakiem uniesionym nad tablicą.
— Trzymałeś w rękach kryształowy zapalnik w fazie destabilizacji — powiedział Gulm, odwracając się profilem w stronę sali, mówiąc do jednej tylko osoby — o którym nie wiedziałeś niczego: ani jaki ma ładunek, ani w którą stronę pójdzie fala, ani czy twoje ciało, jakiekolwiek by było, ją wytrzyma, czy rozerwie cię na kawałki. Nie wiedziałeś, czy przeżyjesz.
— Nie wiedziałem — przyznał Janek. — Ale ten chłopak, Tristan, młody jeszcze był, Gulm. Chudy taki. Jego by na pewno rozerwało.
— Rozumiem, dlaczego to zrobiłeś. Nie rozumiem, dlaczego uważasz, że to był plan.
— Nie było czasu na plan.
— Zawsze jest czas na plan. — Gulm odwrócił się od tablicy. — Tylko trzeba go zrobić wcześniej, zanim zgaśnie pierwsza gwiazda, zanim w ogóle zejdziesz do tej piwnicy, bo plan robi się właśnie po to, żeby w chwili, kiedy czasu nie ma, nie trzeba było myśleć, tylko wykonać, i żeby nikt nie musiał zasłaniać… żeby nikt nie musiał…
Nie dokończył. Odłożył pisak na półkę pod tablicą, równolegle do krawędzi, i wyszedł ze świetlicy. Punkt szósty został pusty.
Kapitan wstała, popatrzyła na tablicę, potem na Janka, i też wyszła, bez słowa.
Przez kolejne dni Gulm się do niego nie odzywał. Złości w tym nie było – złość by Janek usłyszał – tylko takie wielkie, uparte skupienie, jak u kota, co przy mysiej dziurze przysiadł. Gulm przesiadywał po zmianach w biurze, do późna, nad stertą papierów i jakimiś starymi instrukcjami w obcych językach. Kawę pił jak wodę. Raz Janek zostawił mu pod drzwiami talerz gołąbków i talerz zniknął, a rano stał umyty na suszarce.
W piątek, jak Janek szafkę otworzył, na górnej półce leżał segregator – taki czerwony, z etykietą na grzbiecie. CHASSEUR-42. PROCEDURA.
W środku było czternaście kart, i na każdej jeden punkt i jeden rysunek. Rysunki Gulm sam zrobił, ołówkiem, od linijki, z krzywikami, cyrklem i co tam jeszcze trzeba było, żeby rysunek techniczny zrobić: obudowa, dziewięć gwiazd, przekrój, kryształ zapalnika, miedziana obejma, kolejność cięcia. A pod rysunkami – opis. Też drukowanymi literami, wielkimi, wyraźnymi, z odstępem między słowami szerokim na palec. Krótkie zdania, jak rozkazy do żołnierzy.
Karta czternasta nie miała rysunku. Był na niej tylko jeden punkt, napisany większymi literami niż wszystkie inne.
PUNKT 14. NIE ZASŁANIAĆ ZAPALNIKA CIAŁEM.
A pod spodem, mniejszymi, tymi samymi równymi literami, jakby się Gulm długo zastanawiał, czy to dopisać, i w końcu dopisał:
NIE MA NOWEGO PAPIERU.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz