Leżał Jasiek na pryczy w pokoju dyżurnym, ręce pod głową, i słyszał remizę, jak gospodarz słyszał w nocy całą chałupę: kto przez sen jęknie, kto kaszlnie, kto się na drugi bok przewróci. Gulm spał w pokoju obok, Tarik chrapał w świetlicy na kanapie, Ylva zaś nie spała – siedziała w gabinecie nad papierami. Kapitan w biurze pisała coś na komputerze, stukała miarowo w klawisze, Elowen dla odmiany była w warsztacie, przy lutownicy, coś tam dla siebie dziergała.
A na końcu korytarza, w kuchni, była dziura.
Tam, gdzie serce być powinno – nie było nic. Cisza. Pustka w kształcie chłopa. Instynkt zatrzymywał się na niej za każdym razem, jak język, co wraca do miejsca po wyrwanym zębie, i macał ją, i nie rozumiał. Coś tam było. Coś się ruszało, chodziło, szafki otwierało, wodę do rondla nalewało. Pachniało – kurzem, starym papierem, wyprawioną skórą, wodą kolońską z dawnych czasów, zimnym kamieniem, jak w piwnicy, gdzie się kartofle na zimę trzyma. Ale serca nie miało.
Przez pierwsze tygodnie Janek co chwila do Vlada zaglądał, jak do nieboszczyka, co go na ławie w izbie położyli, żeby się sąsiedzi pożegnać przyszli. Nie mógł się powstrzymać. Raz, jak wampir siedział w świetlicy z książką na kolanach i oczami zamkniętymi, Janek podszedł na palcach i dwa palce przyłożył mu do szyi, pod żuchwą, jak poszkodowanym przykładał.
Vlad otworzył oczy.
— Nie znajdziesz go, przyjacielu — powiedział uprzejmie. — Nie bije od czterystu z górą lat. Od listopada, jeśli mam być ścisły. Spadł wtedy pierwszy śnieg.
Janek zabrał rękę, szybko, jak dzieciak przyłapany na szukaniu łakoci po kuchni, Vlad zaś wrócił do lektury.
Teraz Janek wstał z pryczy i poszedł do kuchni – i tak by nie zasnął, a w lodówce czekały żeberka na żurek, co go na jutrzejszy obiad nastawić chciał. Żurek się przecież sam nie ugotuje.
Vlad stał przy kuchence, w długim czarnym swetrze z wysokim golfem, i w rondelku kąpiel wodną podgrzewał. W kąpieli pływał plastikowy woreczek, ciemnoczerwony, z naklejką szpitalnego banku krwi. Vlad pilnował go z namaszczeniem, jak matka mleka dla niemowlęcia pilnuje, co jakiś czas sprawdzając czubkiem palca, czy woda nie za gorąca.
— Dobry wieczór — powiedział, nie odwracając się. — Albo raczej dzień dobry. O tej porze nigdy nie wiem, które z nich jest właściwsze.
— Dobry — odparł Janek, co pasowało na jedno i drugie, i wyjął z lodówki żeberka.
Gotowali w milczeniu, ramię w ramię, przy dwóch palnikach. Janek wrzucił żeberka do garnka, zalał, dodał liść laurowy, ziele novendyjskie, czosnek, majeranek, tego ostatniego nie żałując. Vlad wyjął woreczek z kąpieli, przelał jego zawartość do przejrzystego kieliszka, ozdobnego i na wysokiej nóżce – jedynego takiego w całej remizie, z domu go przyniósł – i usiadł przy stole.
Janek słyszał, jak pije. Powoli, małymi łykami. Zapach krwi rozlał się po kuchni, ciepły, żelazisty, słodkawy, i instynkt podniósł łeb, zjeżył się, zniecierpliwił.
— Wiesz — odezwał się Vlad po dłuższej chwili, łagodnie, tak jak się zagaduje przy wspólnej robocie — przyglądam się temu, co robisz, od dobrego kwadransa i z pewnym zażenowaniem stwierdzam, że po czterystu latach na tym świecie wciąż nie mam pojęcia, z czego właściwie bierze się żur. W majątku mojego ojca gotowała go kucharka, która przeganiała mnie z kuchni ścierką, ilekroć próbowałem zajrzeć jej do garnków, a później… później nie było już powodu, żeby się tego dowiadywać.
Janek obejrzał się przez ramię. Vlad siedział przy stole prosto, jak na krześle z wysokim oparciem, z kieliszkiem w palcach, i patrzył na garnek z taką ciekawością, z jaką dzieciaki na wsi patrzyły, jak kowal konia podkuwa.
— A z zakwasu się bierze — powiedział Janek. — Mąki żytniej trzeba, razowej najlepiej, wody przegotowanej, ale już letniej, ząbek czosnku, skórkę z chleba, jak jest, i to wszystko do kamionki, i na parapet, gdzie ciepło. I czekać. Cztery dni, pięć. Co dzień się zamiesza drewnianą łyżką, nie metalową, bo zakwas metalu nie lubi. Jak zacznie pachnieć kwaśno, ale czysto, nie stęchlizną, to znaczy, że gotowy. — Pomyślał chwilę. — Mama mówiła, że zakwas jest jak człowiek. Jak mu ciepło i ktoś o nim co dzień pamięta, to się udaje. A jak go kto zostawi samego, to skwaśnieje na złe.
Vlad pokiwał głową powoli, z namysłem.
— Mój nauczyciel retoryki potrzebował trzech tomów, żeby powiedzieć o ludziach mniej więcej to samo — stwierdził. — I nie wyszło mu to tak zgrabnie. — Obrócił kieliszek w palcach. — Powiedz mi, Janku, jeśli to nie jest zbyt śmiałe pytanie: jak to jest, przeżyć całe życie w jednej wsi, a potem nagle znaleźć się tutaj? Ja wieś znałem z okna powozu i z ksiąg, w których rządca zapisywał, kto ile oddał żyta, a kto ile jeszcze winien. Znałem ją tak, jak się zna las z obrazu wiszącego nad kominkiem. Ty znasz ją od środka.
Zastanowił się Janek, mieszając trochę w garnku, bo kolejny raz tutaj przedziwne pytanie mu zadawano.
— Na wsi to wszyscy wszystko o wszystkich wiedzą — powiedział w końcu. — Jak ci krowa zachoruje, to pół wsi przyjdzie z radą, a jak się z sąsiadką o miedzę pokłócisz, to drugie pół o tym gada do samego Yule. Nie da się tam być samemu, choćby się i chciało. Ani w biedzie, ani w zdrowiu. — Zamieszał jeszcze raz. — A tu jest na odwrót. Ludzi tyle, co mrówek w kopcu, a nikt nikogo nie zna. Ja już trochę tutaj jednak mieszkam, parę tygodni będzie, a sąsiad z dołu dalej nie wie, jak mam na imię.
— To jest bez wątpienia najdziwniejsze, czego nauczyło mnie to stulecie — odpowiedział Vlad. — Można przez dekadę mieszkać z kimś przez ścianę i nie wiedzieć nawet, czy jeszcze żyje. W moich czasach nie do pomyślenia. Zaryzykowałbym stwierdzenie, że przez większość czasu nie do pomyślenia, ostatnio to jakaś się taka przedziwna moda na prywatność i obojętność zrobiła, wszystko za sprawą owego Internetu…
— A ja wiem, czy żyje — odparł Janek. — Słyszę. Sąsiad z góry chrapie, aż szyby dzwonią. Pani z dołu ma serce, co się jej potyka, jak po schodach z zakupami idzie, to bym jej czasem siatki wniósł, ale się mnie boi, to nie wnoszę. Oni nie wiedzą, jak się nazywam, a ja wiem, kiedy kto chory. — Wzruszył ramionami. — Z remizą też tak mam. Gulm, Tarik, Ylva, kapitan. Wszystkich słyszę, cały czas, nawet jak śpią.
— A mnie?
Janek odłożył łyżkę na brzeg garnka, odwrócił się, popatrzył na Vlada – na bladą gębę, na długie, cienkie palce zaciśnięte na nóżce kieliszka, na ciemne oczy, w których było zmęczenie czterystu lat i coś jeszcze, coś, co Janek widywał u starych ludzi na wsi, jak siedzieli na ławkach przed chałupami i patrzyli na drogę, którą już nikt do nich nie przychodził.
— Ciebie nie słyszę — powiedział.
Vlad uśmiechnął się, kłów nie pokazując.
— Martwe serce nie bije, przyjacielu. Ani z miłości, ani ze strachu, ani z gniewu. Tarik twierdzi, że kiedy jesteś w pobliżu i coś cię poruszy, to jeżą mu się wszystkie włosy na karku, a on ma ich na karku zdumiewająco dużo. Mnie się nic nie jeży. To jedno z niewielu udogodnień, jakie oferuje mój stan. I jedno z bardziej przygnębiających.
— To dobrze, tak bym rzekł — powiedział Janek.
Vlad uniósł brew.
— Dobrze?
Zastanowił się Janek, jak to powiedzieć, bo nie umiał on takich rzeczy mówić.
— Bo ja wszystko słyszę — powiedział w końcu. — Cały czas. W remizie, na ulicy, w tramwaju, przez ścianę u sąsiadów. Jak coś słabe, jak ranne, jak się boi… To spokoju nie da. Nigdy. — Dotknął dłonią piersi. — A przy tobie cicho jest, jako w lesie zimą, jak śnieg napada i wszystko śpi.
Vlad patrzył na niego długo, w końcu odstawił kieliszek na stół, bezszelestnie.
— Przy mnie jest cicho — powtórzył. — Przez czterysta lat nikt właściwie jeszcze nie powiedział mi o mojej śmierci niczego dobrego.
Janek wrócił do garnka. Wyłowił żeberka, odcedził wywar, dolał zakwasu, co od tygodnia w kamionkowym dzbanku na parapecie stał i kwaśniał. Pokroił kiełbasę, w międzyczasie ugotował i obrał jajka. Jak żurek był gotowy, nalał go do miski, a potem, z przyzwyczajenia, bez zastanowienia, sięgnął po drugą miskę i do niej też nalał. Bo jak się przy stole dwóch siedzi, to się dwie miski stawia, i tym sposobem jedną miał przed sobą, drugą postawił przed Vlade.
Dopiero wtedy dotarło do niego, co zrobił. A niech to kaczki rozdziobią.
Vlad popatrzył na miskę, na parę, co się nad nią unosiła, na plasterki kiełbasy, na połówkę jajka, na koperek. Potem objął ją dłońmi, i trzymał tak, i oczy zamknął, i dłonie miał zimne, jak kamień w piwnicy, ale miskę trzymał, aż żurek zupełnie nie wystygł.
Książkę z baśniami Janek kupił na straganie z używanymi książkami pod ratuszem, za grosze, bo okładka była naderwana, a na stronie tytułowej ktoś dawno temu ołówkiem napisał Dla Haničky na imieniny od babci. Litery w środku były duże, a przy każdej baśni obrazek – drzeworyt, czarno-biały, z czarownicami i smokami, z chatkami na kurzych łapkach i z lasami tak gęstymi, że się drzewa w jedno zrastały.
Czytał ją w świetlicy, na przerwach, jak wezwań nie było. Powoli, z każdym dniem coraz bardziej słowami i historią się ciesząc, nie bojując wciąż z literami i słowami. Jedna baśń zajmowała mu czasem całą przerwę, ale się nie spieszył, w końcu baśń to nie pożar, nie ucieknie.
— Pozwolisz? — spytał Vlad pewnego wieczoru, stając zaraz obok, na kanapie.
Janek podniósł głowę, Vlad wskazał na książkę.
— Gdybyś zechciał — powiedział — mógłbym ci czytać na głos. Mam dużo wolnego czasu w nocy, a moje oczy, choć martwe, całkiem dobrze widzą litery. — Zawahał się. — Oczywiście, jeśli wolisz czytać sam…
Janek popatrzył na książkę – czytać starał się sam, ćwiczyć w końcu miał, lecz to ćwiczenie powoli za łatwe się dla niego robiło, książek zaś nikt mu nigdy nie czytał. Pamiętał jednak, jak rodzice baśnie mu opowiadali i jak baśń taka, cudzym głosem usłyszana, inaczej do serca jego wpadała. Podał Vladowi książkę bez słowa.
Wampir zasiadł w fotelu naprzeciwko, nogę na nogę założył, otworzył książkę na zakładce. I zaczął czytać.
Głos miał niski, aksamitny, i czytał tak, jak w świątyni na święto śpiewają – niespiesznie, z pauzami, gdzie trzeba, każde słowo wymawiał, jakby było drogocenne i kruche i mogło się stłuc, gdyby je upuścił. Dla każdej postaci inny głos miał. Czarownica skrzeczała, król grzmiał, sierotka szeptała, a wilk warczał nisko, mlaskał między zdaniami.
Janek słuchał z zamkniętymi oczami, zatapiając się w opowieść i zdawało się, jakby miasto za szybą istnieć przestało, jakby wezwania snem jedynie były i Jasiek z powrotem był mały, niesforny i na maminym podołku do snu się układał.
Vlad przewrócił stronę.
— „O lichu, co pod wsią zamieszkało” — przeczytał tytuł.
Janek otworzył oczy.
Baśń była krótka – licho przyszło z boru i zamieszkało pod wsią, w starym młynie. Najpierw ginęły kury, potem owce, potem krowy. Ludzie się bali. Aż przyszedł do wsi mądry kowal i wymyślił podstęp – zostawił lichu w młynie miskę kaszy z solą i żelaznymi opiłkami, a licho zjadło, i zachorowało, i uciekło z powrotem w bór, i więcej nie wróciło. A ludzie żyli długo i szczęśliwie.
Vlad zamknął książkę.
— Słyszałem tę opowieść — powiedział — wiele lat temu. W małej wsi na szlaku naszego pułku, w księstwie, którego dziś już nie ma na mapach. Opowiadała mi ją stara wdowa, u której kwaterowałem przez całą zimę, ranną nogę lecząc. — Zamilkł. Patrzył gdzieś ponad głową Janka, w daleką przeszłość. — Ale w jej wersji nikt nie krzywdził licha.
— A co zrobili? — spytał Janek.
— W jej wersji jeden chłopak ze wsi, sierota, ubogi, bez rodziny, stawiał co wieczór na skraju boru miskę z kaszą. Nikt mu nie kazał, wręcz przeciwnie – ludzie mówili, że rozum postradał, że mu się wydaje, że ułoży się i dogada jakoś z lichem, sojusz zawiąże albo przekona je, by opuściło ową wioskę. Tymczasem zaś licho przychodziło i jadło, a rano miska stała pusta, wylizana do czysta. I od tamtej pory we wsi nie ginęły kury ani owce, gęsi i krowy były bezpieczne, a gdy przyszła zaraza, ominęła wieś. Gdy zaś zima była sroga i przyszły wilki, zawróciły na skraju boru, jakby coś je odpędziło. — Vlad przesunął dłonią po okładce. — Lata mijały, obróciły się w dekady i w końcu chłopak dorósł, zestarzał się i umarł, a licho, zdjęte ludzkim smutkiem, przybyło na jego pogrzeb. Stało za płotem cmentarza, bo nie wolno mu było wejść na poświęconą ziemię, i stało tak całą noc, aż do świtu.
Janek milczał.
— A potem? — spytał po długiej chwili.
— Potem — powiedział Vlad cicho — wedle słów mojej gospodyni, licho poszło między ludzi. Szukać kogoś, kto miałby dla niego miskę kaszy.
Zegar na ścianie świetlicy tykał, w garażu Tarik śmiał się z czegoś głośno.
— Książki — powiedział Vlad — powstają wtedy, gdy ktoś ma czas, umiejętności i pieniądze, a w miarę upływu lat to, co zapisano na ich kartach, okazuje się jedyną słuszną wersją danej opowieści. Ja zaś pamiętam opowieść starszą.
Janek siedział bez ruchu, potem zaś pochylił się, łokcie na kolanach oparł, dłonie splótł. I zaczął nucić. Nisko, pod nosem, tym swoim ochrypłym nieco głosem, a po chwili już nieco głośniej, tak jak się nad kołyską śpiewa albo przy żniwach, kiedy ręce zajęte, a gęba wolna:
Oj, dana, dana,
zarosła polana,
a kto na niej sieje,
ten się w zimie śmieje.
Oj, dana, dana,
matula kochana,
co mi chleba dała,
sama głodna spała.
Vlad znieruchomiał, wsparłszy podbródek na dłoni.
— Tę melodię — powiedział w zamyśleniu — tę melodię znam. — Pauza. — Słowa jednakże były inne, zupełnie inne. Śpiewały ją dziewczęta przy praniu nad rzeką, w tamtej wsi. Ale melodia… Owszem, melodia jest ta sama.
— Mama mnie nauczyła — powiedział Janek. — A ją jej mama. A tamtą… nie wiem. Pewnie jej mama.
— Melodia przeżyła słowa — szepnął Vlad. — Przeżyła mnie. Przeżyła ich wszystkich.
Janek zaśpiewał jeszcze raz, od początku. Vlad nie śpiewał razem z nim, słuchał tylko, z zamkniętymi oczami, a blade palce wybijały mu rytm na okładce książki.
Jak skończył, Vlad otworzył książkę na nowo, na następnej baśni.
— Jutro też mam nocną zmianę — powiedział.
Następnej nocy Janek przyniósł do remizy zakładkę. Wyciął ją z czerwonego papieru tymi swoimi nożyczkami ze sklepu na rogu: drzewko, pod nim miska, a nad miską księżyc.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz